دانشگاه آزاد اسلامي
(واحد رشت)
دانشکده تحصیلات تکمیلی گروه جغرافیا
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد (MA)
گرایش: برنامه ریزی شهری
عنوان:
ساماندهی اسکانهای غیر رسمی شهری با توجه به مدل LR در بندرانزلی
استاد راهنما:
دكتر نورالدین عظیمی
استاد مشاور:
دکتر محمدتقی رهنمایی
نگارش:
میلاد صادقی بیگزاده محله
نیمسال تحصیلی
دوم 92-1391
تقدیر و تشکر…
از استاد گرانقدر جناب آقای دکتر نورالدین عظیمی در مقام استاد راهنما که با راهنمایی های توانمندانه ایشان امکان نگارش این مجموعه را پیدا نمودم ، تشکر می نمایم.
سپاس و تقدیر از جناب آقـای دکتر محمدتقی رهنمایی در مقام استاد مشاور که اهتمام مشفقانه ایشان در نگارش این اثر همراهم بود.
از جناب آقای دکتر رضا حسن پوردر مقام استاد داور که زحمت داوری این پایان نامه را تقبل نمودند، کمال سپاس را دارم.
با تشکر از مدیریت محترم گروه آموزشی جغرافیا جناب آقای دکتر تیمور آمار.
تقـدیم به …

ما حصل آموخته هایم را تقدیم می کنم به آنان که مِهر آسمانی شان آرام بخش آلام زمینی ام است.
به استوارترین تکیه گاهم، دستان پر مهر پـدرم
به سبزترین نگاه زندگیم، چشمان نگران مـادرم
هر چه آموختم در مکتب عشق شما آموختم و هر چه بکوشم قطره ای از دریای بیکران مهربانیتان را سپاس نتوانم بگویم. امروز هستی ام به امید شماست و فردا کلید باغ بهشتم رضای شماست.رهآوردی گران سنگتر از این ارزان نداشتم تا به خاک پایتان نثار کنم، باشد که حاصل تلاشم، نسیم گونه غبار خستگیتان را بزداید…
تقدیم به خواهرم که وجودش شادی بخش و صفایش مایه آرامش من است…
بوسه بر دستان پرمِهرتان
فهرست مطالب
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………….2
فصل اول
1- طرح تحقیق4
1-1: بیان مسأله4
1-2: ضرورت و اهمیت تحقیق5
1-3: اهداف تحقیق6
1-4: پیشینه تحقیق6
1-5: سؤالات تحقیق10
1-6: فرضیات تحقیق10
1-7: روششناسی تحقیق11
1-7-1: روش گردآوری اطلاعات11
1-7-2: ابزار گردآوری اطلاعات11
1-7-3: جامعه آماری ونمونه تحقیق12
1-8: مشکلات و موانع تحقیق12
فصل دوم
2- مرور منابع/ ادبیات تحقیق/ پیشینه تحقیق15
2-1: مفاهیم و واژگان تحقیق15
2-1-1: ساماندهي15
2-1-2: مسكن15
2-1-3: سكونتگاه غيررسمي15
2-1-4: اسکان غیر رسمی16
2-1-5: حاشیه نشینی16
2-2: شهرنشینی و اسکان غیررسمی در کشورهای شمالی19
2-3: حاشیه نشینی در جهان21
2-4: شهرنشینی و اسکان غیررسمی در کشورهای جنوب21
2-5: شهرنشینی و اسکان غیررسمی در ایران23
2-5-1: تاریخچه حاشیهنشینی در ایران26
2-6: اصول نظري تبيين پديدهي حاشيهنشيني27
2-6-1: سطح كلان28
2-6-2: سطح مياني29
2-6-3: سطح خرد29
2-7: علل بروز حاشیهنشینی32
2-7-1: بحرانهای حاصل از حاشیهنشینی در کلان شهرها32
2-8: اسکان غیررسمی در ایران32
2-8-1: انواع سکونتگاههای غیررسمی در ایران33
2-8-2: مهمترین و عمده ترین علل پیدایش و گسترش اسکان غیر رسمی در ایران33
2-9: ویژگیهای سکونتگاههای غیررسمی36
2-10: ساماندهی و ارتقاء بخشی سکونتگاههای غیررسمی38
2-11: راهکارها و سیاستهای تکاملی ساماندهی اسکان غیر رسمی در ایران و جهان42
2-11-1: سیاست نادیدهانگاری یا بی تفاوتی42
2-11-2: تحول در نظام اقتصادی – اجتماعی و ساختار جامعه43
2-11-3: سیاست تخریب و پراکنش43
2-11-4: ساخت مسکن اجتماعی یا مسکن متعارف44
2-11-5: ارائه زمین و خدمات44
2-11-6: آزادسازی و تثبیت اقتصادی45
2-11-7: سیاست توانمندسازی45
2-11-8: ارتقای محیطی46
2-12: راهحلهای متداول در ایران نسبت به موضوع اسکان غیر رسمی47
2-13: مشکلات برنامهریزي سکونتگاههاي غیررسمی در ایران48
2-13-1: مشکلات نظام تصمیمگیري48
2-13-2: عدم وجود دیدگاه فضایی در برخورد با این نواحی48
2-14: مولفه های اجتماعی،اقتصادی،کالبدی ومدیریتی اسکان غیررسمی49
2-15: عوامل تاثیر گذار در تشدید اسکان غیر رسمی49
2-15-1:طرحهای شهری49
2-15-2 قوانین زمین شهری50
2-15-3: شهرهای جدید50
2-16: برنامه توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی51
2-17: نقش و اهداف ستاد ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی52
2-17-1: عمدهترین دستاوردهای ملی53
2-17-2: مشکلات  فرارو53
2-17-3: امکانات و فرصتهای پیشرو54
2-18: ضرورت ظرفیتسازی برای ارتقای توانمندی اجتماع محلی و ارتقاءبخشی سکونتگاههای غیررسمی55
2-18-1: مفهوم ظرفیتسازی55
2-19: بررسي تاثير سكونتگاههاي غير رسمي بر امنيت اجتماعي58
2-20: پیامدهاي سکونتگاههاي غیررسمی بر اقتصاد شهر (تشدید نابرابريهاي موجود)59
2-21: اسکان غیررسمی و مدیریت شهری59
2-22: راهکارهای ساماندهی فضای شهری60
2-23: مهاجرت و اسكان غيررسمي64
2-24: رابطه بين مهاجرت، بيكاري و اسكان غيررسمي64
2-25: تجمیع زمین66
2-26: فرآیند تجمیع زمین67
2-27: تجمیع زمین در ایران69
2-27-1: تجمیع در مقیاس خرد (چند پلاک)69
2-27-2: تجمیع متوسط (تجمیع چند بخش از بلوک و یا دو بلوک)69
2-27-3: تجمیع کلان (در مقیاس بیش از دو سه بلوک)69
2-28: تجمیع زمین و بافتهای فرسوده شهری72
2-29: جمعبندی از روش تجمیع زمین73
2-30: طرحهاي تجميع73
2-31: پيشينه و سابقه كابرد روش سازماندهي مجدد زمين در كشور ژاپن75
2-32: مهمترين مزاياي كاربرد روش سازماندهي مجدد زمين79
2-33: فوايد طرح سازماندهي مجدد زمين براي هر دو گروه مالكان و دولت81
2-34: انتقادهاي بيان شده در مورد طرح سازماندهي مجدد زمين82
2-35: مزایاي روش یکپارچهسازي (سازماندهی مجدد زمین)84
2-36: روش تنظیم مجدد زمین در قالب یک مشارکت دو طرفه بین دولت و مردم85
2-37: معرفي یک پروژه تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين87
2-37-1: اصول پروژه92
2-37-2: مشاركت شهروندان95
2-37-3: سازماندهي و مديريت95
2-37-4: مزاياي این پروژه96
2-37-5: شروط لازم جهت اجراي پروژه تنظيم دوباره قطعات زمين97
2-37-6: فرآيند انجام پروژه99
2-38: نتيجه گيري102
فصل سوم
3- روش اجرای تحقیق/ مواد و روشها104
3-1: ویژگی‌های جغرافیای محدوده مورد مطالعه104
3-1-1: موقعیت جغرافیایی شهر بندر انزلی104
3-1-2: زمین شناسی105
3-1-3: توپوگرافی106
3-2: ویژگی‌های اقلیمی شهر بندر انزلی107
3-2-1: آب و هوا107
3-2-2: درجه حرارت107
3-2-3: بارندگی108
3-2-4: رطوبت نسبی108
3-2-5: باد111
3-2-6: منابع آب112
3-2-7: خاک‌ شناسی114
3-2-8: پوشش گیاهی115
3-3: ویژگی‌های جغرافیای انسانی116
3-3-1: نامواژه (وجه تسمیه) انزلی116
3-3-2: تاریخچه شهر بندر انزلی116
3-3-3: جمعیت و خانوار118
3-3-4: ساختار جنسی و سنی جمعیت119
3-3-5: حرکات جمعیتی (مهاجرت)121
3-3-6: زبان و مذهب122
3-3-7: سواد123
3-4: ویژگی‌های اقتصادی شهر بندر انزلی123
3-4-1: جمعیت فعال و غیر فعال123
3-4-2: جمعیت شاغل برحسب گروه‌های عمده فعالیت124
3-4-3: سیمای کالبدی شهر بندر انزلی127
3-4-4: محله‌ها و نواحی شهر بندر انزلی127
3-4-5: کاربری اراضی شهر بندر انزلی129
فصل چهارم
4- یافته های تحقیق133
4-1: یافته های توصیفی135
فصل پنجم
5- نتیجه گیری و پیشنهادات156
5-1: آزمون فرضیه156
5-1-1: فرضیه اول : هر قدر وسعت زمین ساکنین محله نویر کوچکتر باشد تمایل افراد به تجمیع بیشتر است.156
5-1-2: فرضیه دوم :کمکهای ویژه همچون وام در تصمیم گیری ساکنین سکونتگاهها ی غیر رسمی جهت نوسازی واحد و سازماندهی مجدد زمین موثر است.156
5-2: نتیجه گیری157
5-3: پیشنهادات158
5-4: پیشنهادات وراهبردهای اصلاحی158
5-4-1: راهبردهاي اجتماعي158
5-4-2: راهبردهای اقتصادی159
5-4-3: راهبردهای خدماتی159
5-4-4: راهبردهای کالبدی160
5-4-5: راهبردهای مدیریتی160
فهرست جداول
جدول ‏21: تحولات جمعیت شهری و روستایی ایران طی دو دهه گذشته25
جدول ‏22 :بررسی علل پیدایش، سطح علتیابی ، نگرش و نحوه برخورد دیدگاهها با اسکان غیررسمی41
جدول ‏23 : نگاهی گذرا به چارچوبهای نظری مرتبط با مسکن شهری42
جدول ‏24 : بررسی تحولات عملکردی دولتها در رابطه با کمبود مسکن و اسکان غیررسمی61
جدول ‏25 :بررسی وضعیت برنامه ریزی بخش مسکن در برنامههای عمرانی قبل از انقلاب62
جدول ‏26 : بررسی وضعیت برنامه ریزی بخش مسکن در برنامههای عمرانی بعد از انقلاب63
جدول ‏27 : راهكارهاي ايجاد بستر مناسب در جهت انگيزش مشاركت ساكنان مناطق اسكان غيررسمي65
جدول ‏28 : مزایا و معایب روشهاي مداخله در ایران85
جدول ‏29 : ارزشيابي زمين و توزيع مجدد بر اساس ارزش مربوطه94
جدول ‏210 : گزينه هاي مختلف براي دريافت زمين94
جدول ‏31 : وضعیت جوی شهر بندرانزلی برحسب ماه،1376-1388109
جدول ‏32 : وضعیت بارندگی و دمای شهر بندر انزلی برحسب ماه طی دوره آماری سال‌های 1951– 2009111
جدول ‏33: توان آبی شهرستان بندر انزلی در سال 1385113
جدول ‏34 : جمعیت و خانوار شهرستان بندر انزلی118
جدول ‏35 : ترکیب جنسی و سنی جمعیت شهرستان بندر انزلی در سال 1385119
جدول ‏36 : توزیع سنی جمعیت شهر بندر انزلی بر حسب گروه‌های عمده سنی در سال 1385120
جدول ‏37 : مهاجران وارد شده طی 10 سال گذشته به شهر بندر انزلی (1385- 1375)122
جدول ‏38 : علل مهاجران وارد شده به شهر بندر انزلی در دهه 1385- 1375122
جدول ‏39 : تعداد باسوادان در جمعیت6ساله و بیشتر شهرستان بندر انزلی123
جدول ‏310 : توزیع نسبی جمعیت 10ساله و بیشتر شهر بندر انزلی برحسب وضع فعالیت124
جدول ‏311 : توزیع نسبی جمعیت 10ساله و بیشتر شهر بندر انزلی برحسب نوع فعالیت و به تفکیک جنس124
جدول ‏312 : توزیع نسبی برآورد شاغلان 10 ساله و بیشتر برحسب بخش‌های کشاورزی، صنعت و خدمات125
جدول ‏313 : جمعیت فعال شهر بندر انزلی، 1385125
جدول ‏314 : برآورد شاغلان برحسب گروه‌های عمده فعالیت و به تفکیک جنس126
جدول ‏315 : محله‌ها و نواحی شهر بندر انزلی برحسب مساحت و جمعیت128
جدول ‏316: سطوح کاربری‌های مختلف، تعداد و سهم آنها130
جدول ‏41 : نظام تحليل ساماندهي و توانمندسازي سكونتگاه هاي غيررسمي محله نویر بندرانزلی134
جدول ‏42 : جنسیت پاسخگویان135
جدول ‏43 :سن سرپرست خانوار135
جدول ‏44 : محل تولد سرپرست خانوار136
جدول ‏45 : شغل سرپرست خانوار136
جدول ‏46 : مدت سکونت درواحد مسکونی فعلی137
جدول ‏47: محل سکونت قبلی137
جدول ‏48 : تعداد واحد مسکونی دراین ملک138
جدول ‏49 : تعداد خانوار ساکن دراین واحد مسکونی138
جدول ‏410: تعداد کل افراد ساکن دراین واحد138
جدول ‏411 : سطح تصیلات139
جدول ‏412 : نوع تصرف واحدمسکونی140
جدول ‏413 : سازنده خانه مسکونی141
جدول ‏414 : مساحت کل زمین واحد مسکونی141
جدول ‏415 : مقدار زیربنای واحد مسکونی142
جدول ‏416 : میزان رضایت از واحد مسکونی143
جدول ‏417 : میزان رضایت از کیفیت ساخت واحد مسکونی144
جدول ‏418 : وضعیت دسترسی به خدمات عمومی144
جدول ‏419 : میزان رضایت از همسایگان واحد مسکونی145
جدول ‏420 : تمایل جهت ساخت واحد مسکونی145
جدول ‏421 : تمایل جهت نوسازی واحد مسکونی در ابعاد بزرگتر146
جدول ‏422 : تمایل جهت ساخت واحد مسکونی با وام بانکی147
جدول ‏423 : تمایل جهت احداث واحد مسکونی بصورت آپارتمانی148
جدول ‏424 : تمایل جهت تجمیع زمین بصورت آپارتمانی149
جدول ‏425 : تمایل جهت مشارکت دولت و ادغام با همسایگان مجاور149
جدول ‏426 : تمایل جهت افزایش خدمات محله ای150
جدول ‏427 : بررسی رابطه بین تمایل به تجمیع در مردم با متغیرهای انتخابی151

فهرست اشکال
نمودار ‏21 : الگوي نظري جهت تبيين حاشيه نشيني و اسكان غيررسمي31
نمودار ‏22 : موارد استفاده از روش تجمیع زمین در طرحهای شهرسازی66
نمودار ‏23 : موارد استفاده از پروژه تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين100
نمودار ‏31متوسط دمای ماهانه شهر بندر انزلی طی دوره آماری 1951 – 2009110
نمودار ‏32 : گلباد شهر بندر انزلی، فروردین 1390112
نمودار ‏33: هرم سنی جمعیت شهر بندر انزلی برحسب گروه‌های عمده سنی، 1385120
نمودار ‏41 : سن سرپرست خانوار135
نمودار ‏42 : تعداد کل افراد ساکن دراین واحد139
نمودار ‏43 : سطح تحصیلات140
نمودار ‏44 : مساحت کل زمین واحد مسکونی142
نمودار ‏45 : شما تا چه حدی از وضعیت سکونت دراین واحد مسکونی از لحاظ وسعت آن رضایت دارید؟143
نمودار ‏46 : تمایل جهت ساخت واحد مسکونی146
نمودار ‏47 : تمایل جهت احداث واحد مسکونی بصورت آپارتمانی148
فهرست اشکال
تصویر ‏21 : نیاز به پروژه تجمیع زمین، در سمت چپ قطعات طراحی شده و در سمت راست اراضی طراحی نشده و حاشیه ای قرار دارند. شهر نامیبیا در آفریقای جنوبی.67
تصویر ‏22 : نمونه ای از قطعات زمین در بافت روستایی در کشور مصر. قطعات عمدتاً به صورت باریک و کشیده در کنار هم قرار گرفته اند. با این وضعیت استفاده از قطعات زمین برای طرح های توسعه شهری امکان پذیر نیست67
تصویر ‏23 : فرآیند تجمیع زمین68
تصویر ‏24 : نمونهای از طرحهای بازسازی بافتهای فرسوده ـ شهر مشهد.70
تصویر ‏25 : تبديل بافت قديمي و ارگانيك به ساختار منظم و مبتني بر خطوط راه آهن از طريق اجراي طرحهاي بازتنظيم زمين در يكي از شهرهاي ژاپن74
تصویر ‏26 : مكانيزم تكنيك بازتنظيم زمين75
تصویر ‏27 : تعديل و تنظيم قطعات زمين با كاربرد طرح سازمان دهي مجدد زمين در ژاپن78
تصویر ‏28 : ايده اصلي روش سازماندهي مجدد زمين، تغيير قطعه بندي زمين است80
تصویر ‏29 : تعديل و تنظيم قطعات زمين بعد از اجراي طرح سازماندهي مجدد زمين به ترتيب در طرح راما چهار و طرح مانانگ كازيلا در شهر بانكوك81
تصویر ‏210 : اصلاح قطعات زمين و افزايش تسهيلات عمومي از نكات مثبت اجراي طرح سازماندهي مجدد زمين است82
تصویر ‏211 : اجراي طرح سازماندهي مجدد زمين، در اكثر موارد با افزايش تراكم همراه خواهد بود.82
تصویر ‏212 : قطعه بندي پلاکهاي مسکونی قبل و بعد از یکپارچه سازي اراضی83
تصویر ‏213 : مکانیزم احیاي زمین براساس سیاست تنظیم مجدد زمین86
تصویر ‏214 : نمونه هايي از پروژه هاي تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين در بانكوك88
تصویر ‏215 : نمونه اي از پروژه هاي تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين درتايوان89
تصویر ‏216 : نمونه اي از پروژه هاي تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين در بانكوك90
تصویر ‏217 : معرفي اجزاي پروژه تعديل و تنظيم دوباره قطعات زمين91
تصویر ‏31 : تقسیمات شهر بندر انزلی به تفکیک مناطق107
تصویر ‏32 : پوشش گیاهی شهر بندر انزلی115
تصویر ‏33 : محله‌ها و نواحی شهر بندر انزلی129
تصویر ‏41 : محله نویر شهر بندر انزلی154
فهرست اشکال
نقشه ‏31 : موقعیت سیاسی شهر بندر انزلی105
نقشه ‏41 : محله های شهر بندر انزلی ( محله نویر)152
نقشه ‏42 : فضاهای درمانی در شهر بندر انزلی153
نقشه ‏43 : فضاهای درمانی در شهر بندر انزلی153
چکیده
اسکان غیر رسمی ،از پیامدهای نامطلوب شهرنشینی در جهان معاصر است که به ویژه در نتیجه صنعتی شدن شتابان و نابرابری های منطقه ای شکل گرفته و شهرها را با مسائل عدید ه ای مواجه ساخته است. گسترش سكونت گاه هاي غير رسمي با گسترش آسيب هاي اجتماعي نظير فحشا، اعتياد، سرقت و… رابطه مستقيم دارد. افزايش اين سكونت گاه ها نيز تابعي از فقر ،افزايش قيمت اجاره مسكن و مسكن،نرخ بيكاري و…مي باشد. سكونت گاه هاي غير رسمي،بدليل عدم ايمني در ساخت هميشه تهديدي براي ساكنين خود محسوب مي گردند. افراد ساكن در اين سكونت گاه ها ،هم خود در معرض انواع نا امني ها قرار دارند و هم تهديدي براي جامعه محسوب مي گردند .اين افراد به دليل انزواي اجتماعي ، عقده هاي دروني، فقر مالي وضعف فرهنگي در درون خود به باز توليد جرم و انواع مفاسد اجتماعي مي پردازند. وجود اين سكونت گاه ها در حال حاضر عامل اصلی چالش در توسعه پايدار و ثبات اقتصادي، اجتماعي ، فرهنگي و اقتصادي كلانشهرهاي كشور محسوب مي گردد. لذا تحقیق حاضر به بررسی ساماندهی اسکانهای غیر رسمی شهری با توجه به مدل LR در بندر انزلی پرداخته است .جامعه آماری تحقیق حاضر کلیه شهروندان محله نویراست که با استفاده از 275نمونه گیری تصادفی به عنوان نمونه آماری انتخاب گردید جهت سنجش از پرسشنامه به عنوان ابزار کار استفاده گردیده است و جهت تجزیه اطلاعات از آمار توصیفی (فراوانی ،درصد)و آمار استنباطی (خی دو )استفاده شده است.نتایج بدست آمده گویای این مهم بود که استفاده از وام دولتی و تجمیع زمین می تواند در ساماندهی اسکانهای غیر رسمی موثر واقع گردد.
واژگان كليدي: ساماندهی، اسکان غیر رسمی ،مدل LR ، بندرانزلی
مقدمه
از سالهای قبل از انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و بخصوص پس ازآن در سال 1357 و اسقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران, با هجوم روستا نشینان به کلان شهر های ایران و گسترش و توسعه بی رویه شهرها به محدوده های پیرامونی آن باعث گردید تا علیرغم وجود تاسیسات و امکانات خدماتی و رفاهی در این محدوده ها ، سکونتگاههای غیر رسمی شکل گرفته و روز به روز بر رشد آن افزوده گردد. عدم وجود تاسیسات ، امکانات لازم و کافی ، خدمات و سرانه های استاندارد برای این فضاهای شهری باعث گردید تا معضلات اجتماعی بیش از پیش بروز کرده و به وقوع یک فاجعه و انفجار نزدیک گردد.در سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی با مطالعات و تفکرات برنامه ریزان شهری، شهر های جدید در همجواری کلان شهرها تعریف و پایه گذاری شد، تا نسبت به ساماندهی و عدم توسعه شهرها اقدامی عاجل صورت پذیرد.پس از آن با توجه به روند رو به رشد مهاجرت به شهرهای بزرگ نه تنها شهرهای جدید تکافوی اسکان مهاجران را نمی داد بلکه سکونتگاههای غیر رسمی قبل نیز مجدداً رونق گرفته ,دچار تحول و توسعه گردید.
اسكان غيررسمي تاكنون در ايران با نامهاي مختلفي به كار برده شده، بويژه: حاشيهنشيني، زاغهنشيني، مسكن نابهنجار، اسكان خود انگيخته، اسكان خودجوش. (حاتمي نژاد و همکاران، 1385: 133).
بر اساس سند توانمندسازي و ساماندهي سكونتگاههاي غيررسمي، اين گونه سكونتگاهها در ايران داراي سه ويژگي عمده اند:
مسكن سازي شتابزده توسط استفاده كنندگان كه عمدتا به علت نداشتن پروانه ساختماني و پيروي نكردن از برنامه ريزي رسمي شهرسازي، مجموعهاي نابسامان را به وجود آورده است؛
پيوستگي عملكردي با شهر اصلي و گسست كالبدي از آن با تجمعي از اقشار عمدتا كمدرآمد و فقير؛
محيطي با كيفيت پايين زندگي و كمبود شديد خدمات و زيربناهاي شهري و تراكم بالاي جمعيتي (وزارت مسكن وشهرسازي، 1382: 2ـ1)
مراتب اجرایی پژوهش طی فصول ذیل تدوین گردیده است :
در فصل اول، طرح تحقیق آورده شده است که در آن مواردی از قبیل: بیان مسئله، اهمّیت و ضرورت تحقیق، اهداف، سؤال‌ها و فرضیه‌ها در راستای موضوع تحقیق ارائه گردید.
در فصل دوم تحقیق، به مسائلی از قبیل تعاریف، مفاهیم و چارچوب‌های نظری پیرامون ساماندهی اسکان غیر رسمی پرداخته شده است.
در فصل سوم تحقیق، به ویژگی‌های جغرافیایی شهر بندر انزلی و اشاره شده است.
در فصل چهارم تحقیق،که به‌عنوان بدنه اصلی آن شناخته می‌شود به‌طور تفصیلی به یافته‌های میدانی محقّق پیرامون موضوع از ابعاد گوناگون پرداخته شد.
در نهایت فصل پنجم تحقیق به ارزیابی فرضیه‌های موجود، جمع‌بندی و نتیجه‌گیری از یافته‌های تحقیق و ارائه راهکارهای پیشنهادی می‌پردازد.
طرح تحقیق
بیان مسأله
یکی از زمینههای ناپایداری توسعهی شهری در طول زمان گونهای از سکونت با مشکلات
ویژهی آن است که در دوران معاصر از آن تحت عنوان اسکان غیررسمی میتوان نام برد. اینگونه سکونتگاهها که سیمای نازیبا، خدماتی پایین، ساکنینی کمبنیه و مشاغلی ناپایدار دارند، محیطی آماده برای پذیرش نابهنجاریهای اجتماعی میشوند (صرافی، 1381: 79). حاشيهنشيني و اسکان غیررسمی پدیدهای است که به دنبال تحولات ساختاری و بروز مسائل و مشکلات اقتصادی و اجتماعی مانند مهاجرتهای زیاده از حد و بدون برنامهریزی رسمی از روستا به شهر؛ چالشهای فرایند مدیریت کلان (ملی) و محلی (شهری)، نبود نگرش آمایش سرزمین و برنامهریزی منطقهای پدیدار گردیده است (بوچانی، 1384: 60). طبق برآوردهای برنامهی اسکان بشر سازمان ملل متحد یکسوم از سه میلیارد نفر از ساکنین شهرها در زاغهها و یا مکانهایی زندگی میکنند که حداقل دارای شرایط زیر میباشند: ناامنی حق تصرف، شرایط ساختاری ناهنجار مسکن، دسترسی ضعیف به آب آشامیدنی سالم و تغذیه و تراکم بیش از حد (UN-HABITAT, 2005).
این شرایط بالاخص در کشورهای توسعهنیافتهتر بارزتر است. بطوریکه گفته میشود بیش از نیم تا سهچهارم جمعیت شهرهای اینگونه کشورها، در حیطه اسکان غیررسمی و حاشيهنشيني قرار دارند (زنجانی، 1380: 5). بنابر برآورد مرکز اسکان سازمان ملل متحد، بیش از 50 درصد ساکنان شهرهای کشورهای کمدرآمد و 20 درصد در کشورهای میان درآمد، در این نوع از سکونتگاهها زندگی میکنند که سنجههای سواد، سلامتی، درآمد و پیشرفت اجتماعی در این مناطق به طور روشن از میانگین شهری آن کشورها در آنها پایینتر است (فرزین صبا، 1384: 2). در آخرین گزارش مرکز اسکان بشر ملل متحد آورده شده که بین یکسوم تا یکچهارم جمعیت شهری جهان در فقر مطلق به سر میبرند. امروزه در آسیا تعداد فقرای شهری بیش از نیمهی دههی 90 میلادی است (صرافی، 1381: 5). البته این موضوع به این معنی نیست که سکونتگاههای غیررسمی فقط در کشورهای توسعهنیافته وجود دارد بلکه خاستگاه این پدیده کشورهای صنعتی بوده است و در برخی از نوشتهها علتالعلل این مسأله را ناشی از انقلاب صنعتی و پیامدهای آن دانستهاند (آقابخشی و دیگران، 1382: 2).
جریان توسعه شهری در ایران طی بیست سال گذشته باعث گردیده که جمعیت شهرنشین بالغ بر دو برابر گردد و پیشبینیها حکایت از ادامه سریع این رشد را دارند. در حال حاضر سرعت توسعه شهری از ظرفیت و توانایی دولت و شهرداریها در گسترش زیرساختها و ارائه خدمات و ایجاد اشتغال پیشی گرفته است، در نتیجه، پدیده اسکان غیررسمی به سرعت و به صورتی بیقاعده گسترش یافته است. برآورد میشود در کشور ما یکسوم جمعیت شهری در این گونه سکونتگاهها مستقر باشند (صرافی، 1381: 5).
مطابق آمار مرکز اسکان بشر سازمان ملل (UNCHS) در سال 2001، 924 میلیون نفر (در حدود 30 درصد) از جمعیت شهری جهان در سکونتگاههای غیررسمی و سکونتگاههای فرودست، سکونت داشتهاند (GTZ, 2005, p1) که بیشتر آنها دارای محیطی آلوده، زننده، ناامن و موجد مشکلات بهداشتی و اجتماعی بودهاند (Kapoor, Mudit, pp1-2). در یک نگرش منطقهای دستکم 200 میلون نفر در سکونتگاههای غیررسمی ساکن بودهاند (GTZ, ibid, p3). نتایج آخرین برآوردها نشان میدهند که در سال 1385 در حدود 8 میلیون نفر از جمعیت شهری کشور در سکونتگاههای غیررسمی و 2 میلیون نفر در بافتهای فرسوده ساکن بودهاند و در مجموع رقم 5/10 میلیون نفر در شرایط فقر مسکن در شهرهای کشور به سر میبردهاند (صرافی، 1387: 8). تا سال 1400 هـ . ش که شهرنشینان ایران دو برابر میشوند، 30 درصد از شهرنشینان جدید (بیش از 10 میلیون نفر) کمدرآمد خواهند بود که بین 5 تا 7 میلیون نفر از آنها در صورت تداوم شرایط موجود در برنامهریزیها، به سوی اسکان غیررسمی و عمدتاً در شهرهای بزرگ و کلانشهرها رانده خواهند شد (صرافی، 1383: 33). اگر حتی سرعت گسترش کالبدی و جمعیتی سکونتگاههای غیررسمی کاهش یابد، روندهای موجود حاکی از تعمیق شرایط بدمسکنی، و اقتصاد ناپایدار در آنها بوده و در واقع ما در دهههای آتی شاهد تنزل کیفی و کمی شاخصهای مطرح در ساختار و محتوای کالبدی (فرسایش سازه و افت و تنزل خدمات زیرساختی)، اقتصادی و اجتماعی در مقایسه با سایر بخشهای جدید شهری خواهیم بود.دراین تحقیق شهربندانزلی به عنوان یکی از نمونه های دارنده محلات با شرایط ذکرشده ی فوق ، با توجه به ویژگی های جغرافیایی از طریق مدل یکپارچه سازی اراضی (Land Readjustment ) مورد تحلیل قرار می گیرد.
ضرورت و اهمیت تحقیق
با توجه به مطالبی که تاکنون بدان ها اشاره شد به وضوح معین می گردد، که رشد شهرنشینی در کشورهای جهان سوم و در حال توسعه متناسب با ظرفیت های موجود آنها نبوده است و دستاوردهایی چون اسکان غیررسمی به پدیده قابل انتظار و دائمی در اینگونه کشورها مبدل شده است. رابطه سطح توسعه یافتگی با میزان اسکان غیررسمی نیز نشان داد که این شرایط در کشورهای کمتر توسعه یافته شدیدتر است. متأسفانه از دهه های گذشته در کشور ما نیز به دلایل متعدد در شهرهای بزرگ شاهد مناطق خوردرو بوده ایم. این مناطق همراه با رشد شهر وسیع تر و یا در نقاط جدیدی از آن شکل گرفته اند و مشکلات ناشی از شهرسازی بی برنامه و توده وار بر سایر مشکلات سکونتی آنها سایه افکنده است. در این مناطق، محیط کالبدی فاقد خدمات شهری مورد نیاز جهت سکونت است و ساکنین از این بابت تأمین نمی شوند. دسترسی ها باریک و پرپیچ و خم و نشانی از فضاهای شهری در بافت های متراکم و به هم تنیده این مناطق نیست. این شرایط نه تنها برای مناطق دیگر شهر به عنوان یک معظل بزرگ شهری تلقی می شوند بلکه برای ساکنین آنها نیز شرایط بغرنجی را ایجاد کرده است که گاه رهایی از آن غیرممکن است.
اهداف تحقیق
الف ـ بررسی وضعیت کنونی اسکان غیررسمی در شهر بندر انزلی ( محله نویر)
ب ـ گردآوری و تجزیه و تحلیل دیدگاه ها و تجارب موجود در رابطه با مناطق اسکان غیررسمی و نحوه برخورد با آنها
ج ـ تنظیم ابعاد قطعات زمین از وضعیت نامرتب به ابعادمرتب هندسی
د ـ بررسی امکان ادغام قطعات کوچک زمین جهت بهره وری بیشتری از زمین
پیشینه تحقیق
به دنبال وقوع تحولات شهری و رشد سریع و ناهمگون شهرنشینی در ایران، پدیده حاشیه نشینی ابتدا در تهران و سپس در سایر کلانشهرهای کشور شکل گرفت. در سال 1350، بنابر درخواست سازمان برنامه و بودجه، طرح وسیعی برای مطالعه و بررسی وضعیت حاشیه نشینی در کشور، توسط مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران آغاز گردید. این طرح با مطالعه وضعیت حاشیه نشینان تهران شروع و سپس سایر شهرهای بزرگ کشور چون، بندرعباس، همدان، کرمانشاه و اهواز را نیز شامل شد.«علل مهاجرتهای داخلی در تهران و حاشیه-نشینی در تهران» عنوان تحقیق دیگری است که آقایان هدایتی و منصوری در سال 1357 انجام داده اند. این پژوهش به بررسی مسیر مهاجرتهای داخلی در ایران شهر تهران و حاشیه نشینی در دنیا و تهران و سه منطقه حاشیه ای تهران می پردازد. هدف از این تحقیق، مشخص کردن بعضی از ویژگیهای حاشیه نشینان است. پژوهش به روش کتابخانه ای و با مطالعه منابع موجود و استفاده از آمار و ارقام و نقشه های موجود انجام شده است. و در پایان نتیجه می گیرند که ساکنین محله های حاشیه نشین عمدتاً از طبقات فقیر شهری تشکیل شده-اند، درگیر مسائل مادی زندگی هستند و از بسیاری مواهب شهری و اقتصادی بی بهره اند. در سطح واحدهای حاشیه نشین و همچنین درون هر واحد به علت مدت اقامت حاشیه نشین در شهر، نحوه معاش و وابستگی به سیستمی نامتجانس، تفاوتها و تعارضاتی دیده می شود. گروهی از افراد این محله ها جذب مکانیزم و وابستگی به سیستمی نامتجانس، تفاوتها و تعارضاتی دیده می شود. گروهی از افراد این محله ها جذب مکانیزم اقتصادی منطقه شهری شده اند و گروهی نیز در حاشیه این گونه مکانیزم ها قرار گرفته اند (هدایتی و منصوری، 1357).
آقای علیرضا دهقان نیز پژوهشی با عنوان «بررسی وضعیت اجتماعی – اقتصادی آلونک نشینان» در سال 1368 انجام داده است. این پژوهش به بررسی وضعیت اجتماعی – اقتصادی آلونک نشینان منطقه 10 شهرداری تهران می پردازد. اهداف پژوهش عبارتند از: بررسی مبدأ و منشاء آلونک نشینان محله مورد بحث، علل آلونک-نشینی، اشتغال و درآمد آلونک نشینان، بررسی علل فقدان انگیزه پیشرفت و وضعیت انحرافات و کجروی، قدر و منزلت اجتماعی، نگرش نسبت به موضوع تخریب سازمانهای دولتی، نگرش نسبت به ارگانهای انتظامی و خدماتی، میزان رضایت از آلونک نشینی و وضعیت هجوم و توالی آن. روش بررسی پیمایش و جمع آوری اطلاعات از طریق مصاحبه همراه با پرسشنامه از 105 خانوار ساکن در محله آلونکی خیابان زنجان جنوبی منطقه 10 شهرداری بوده است. بر اساس نتایج آلونک نشینیان منشأ روستایی دارند و از منزلت اجتماعی کمی برخوردارند. آنها از آلونکها نسبت به زندگی روستایی احساس رضایت بیشتری دارند، از انگیزه پیشرفت محدودی برخوردار هستند و تقدیرگرا هستند و بین آلونک نشینی با میزان درآمد، شغلف کجروی، سواد و انگیزه پیشرفت رابطه وجود دارد (دهقان، 1368).
«بررسی حاشیه نشین شهری» عنوان تحقیقی است که در سال 1351 توسط علی حاج یوسفی به انجام رسیده است. هدف این پژوهش دست یافتن به راه حل هایی در زمینه آلونک نشینی در در کل کشور است. روش تحقیق مطاله اسنادی و مصاحبه های پراکنده با حاشیه نشینان است. یافته ها نشان می دهد گروههای حاشیه نشینان بنا به شرایط برای ساختن مسکن از مصالح مختلفی مانند خشت و گل، چوب و حلبی استفاده کرده اند و بیشتر کودکان بیمار و به سوء تغذیه مبتلا هستند. فقر فزاینده و عدم امکانات آموزشی، سطح پایین سواد را به دنبال دارد. میانگِن درآمد خانوارهای حاشیه نشین حدود ده برابر پایین تر از میزان متوسط درآمد مورد نیاز برای تأمین «حداقل رفاه» است. دزدی، خرید و فروش مواد قمارف روسپی گری، جیب بری، قاچاقچی گری و حرفه های ساده ساختمانی، صنعتی و کارگری فعالیتهای ساکنین هستند. بی قانونی عمومی نیز در این جوامع دیده می شود. (حاج یوسفی، 1351).
آقای غلامرضا لطیفی نیز پژوهشی با عنوان «بررسی اجتماعی – اقتصادی حاشیه نشینی در شهر تهران در طی سالهای 1360 – 1372» انجام داده است. هدف این تحقیق عبارت است از: شناخت، فاکتور انطباق و سازش ساکنان با محیط مسکونی شان است. از فرضیه های این تحقیق رابطه شغل با حاشیه نشینی و رابطه مهاجرت و حاشیه نشینی می باشد. وی نتیجه گیری می کند که حاشیه نشینی معلول شهرنشینی شتابان و رشد اقتصاد شهری در شهرهای بزرگ کشورهای جهان سوم است. تمرکز تصمیم گیری های اقتصادی در یکی دو شهر بزرگ کشور و عدم یک برنامه ریزی اجرایی در سطح ملی و متعاقب آن در سطوح منطقه ای و شهری و بخشی، باعث سردرگمی و افزایش مشکلات شهرنشینی بخصوص در شهرهای بزرگ گردیده است و این در حالی است که این فرایند ادامه دارد. پدیده حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ به ویژه در تهران از همه نقاط شهری دیگر کشور با اهمیت تر است و دلیل عمده آن تمرکز تصمیم گیری های اقتصادی است. گسترش جمعیت شهری، افزایش جمعیت، پیامدهای بیشماری نظیر، فقر، مسائل بهداشتی، مسکن نابهنجار، حاشیه نشینی، زاغه نشینی و … را به دنبال دارد و این روند بعد از دهه پنجاه به دلیل افزایش درآمدهای نفتی ادامه داشته است. (لطیفی، 1377).
تحقیق دیگری با عنوان «بررسی آلونک نشینان ساکن در شهرک شوش» در سال 1370 توسط نرگس احمدیان صورت گرفته است. موضوع این پژوهش بررسی وضعیت آلونک نشینان شهرک شوش است که در خیابان دولت آباد، پشت مدرسه راهنمایی شهید عراقی مسکن گزیده اند. اهداف پژوهش شناخت وضعیت اجتماعی – اقتصادی افراد ساکن و شناخت تمایلات افراد ساکن، نسبت به مبدأ و مقصد مهاجرت هستند. روش بررسی پیمایشی و جمع آوری اطلاعات از طریق پرسشنامه به صورت مصاحبه حضوری با نمونه ای مشتمل بر اعضای 85 خانوار بوده است. طبق این پژوهش، اکثر این افراد ساکن در آلونک ها در سن جوان قرار دارند. 73 درصد افراد جامعه باسواد هستند اکثر افراد نمونه قبل از مهاجرت کارگر بوده اند و در حال حاضر نیز به کارگری مشغولند، البته درآمد روزانه شان در شهر بیشتر است. بیشتر افراد منطقه متأهل هستند و تقریباً 5 – 7 فرزند دارند. بیشتر افراد منطقه از آب لوله کشی و برق به صورت غیرمجاز استفاده می کنند و 1 تا 2 اتاقک در اختیار دارند. افراد ساکن در منطقه اکثراً به علل اختلافات قومی، نداشتن مسکن مستقل مجبور به مهاجرت شده-اند و در حال حاضر مشکل نهایی و اساسی خود را عدم بهداشت منطقه و کمبود مالی می دانند و همگی در صورت توزیع امکانات رفاهی، آموزشی، بهداشتی و پزشکی و … در روستاها و شهرستان ها حاضر به بازگشت هستند (احمدیان، 1370).
همه كشورهاي جهان، خصوصاً كشورهاي در حال توسعه، به نوعي با مشكلات ناشي از حاشيهنشيني و زاغهنشيني مواجه هستند. در انگلستان محلات زاغهنشيني به حدود يكصد سال پيش برميگردد كه بر اثر توسعه نعتي و مهاجرت از روستاها و شهرهاي كوچك به وجود آمد(john, 1969).
نقش مسئولان دولتي در احداث مسكن و ارائه مقدراتي براي كنترل خانهسازي و ارائه قوانين مربوط به طراحي تصديق مينمايد كه اين مناطق از همان مناطق زاغهاي هستند كه همه كشورها در صدد رهايي از آن هستند (Mumtaz babar, 2001).
سكونتگاه غيرقانوني ، اصطلاحي است كه در نوشته هاي چالرز آبرام و جان تورنر، به ويژه پس از كنفرانس مسكن وانكوور كانادا، در سال 1976، رايج گرديده است. اين تصوير جديد از چنين سكونتگاههاي غير قانوني و خود مختار به عنوان سكونتگاه عدواني، باعث ميشود كه روشهاي مقابلهاي و دشمنيجويانه نسبت به آنها به روشهاي حمايت از آنها تغيير كند.
آبرام، مراحل ايجاد سكونتگاههاي غيرقانوني را پيروزي مناطق شهري براي ايجاد سرپناه و مسكن قلمداد ميكند و آن را به وسيله قانون اجبار تعريف ميكند (turber john, 1969).
پايين (1977) تعبير مشابهي به كار ميبرد و گسترش سكونتگاه غير قانوني را در چشمانداز سراسر ناشي از رشد شهري جهان سوم و معلول آن قلمداد ميكند.
به طور كلي رشد سكونتگاههاي غير قانوني و نامنظم و شكلگيري مناطق حاشيهنشين شهري به دليل حذف اقشار كمدرآمد از نظام برنامهريزي و سياستگذاريها بوده است.
در ذیل به چند مورد از تحقیقات انجام گرفته توسط مهندسین مشاور با نظارت وزارت راه و شهرسازی در ایران اشاره میشود:
1ـ حاشيهنشينان تهران بهمن 1350
2ـ کپرنشینان بوشهر مرداد 1351
3ـ حاشيهنشين بندرعباس بهمن 1351
4ـ حاشيهنشين همدان و کرمانشاه اردیبهشت 1352
5ـ حاشيهنشين اهواز مهر 1354
سؤالات تحقیق
اصليترين سؤال تحقيق اين است كه دولت در ساماندهي سكونتگاههاي غيررسمي چه رويكردهايي را اتخاذ نموده است؟ آيا اين رويكردها در دوره هاي مختلف موجب پايداري سكونتگاههاي غيررسمي شده است؟
ـ آيا ساكنان مجموعههاي تجميع شده از زندگي در اين مجموعهها، نسبت به مكان قبلي زندگي خود، رضايت دارند؟
ـ آيا ساكنان مجموعههاي تجميع شده مايلند كه مجموعههاي مسكوني در اطراف محل سكونت آنها توسعه يابد و بالعكس، آيا ساكنان اطراف مجموعههاي تجميع شده حاضرند در مجموعههاي مشابه زندگي كنند و يا حداقل، در ساخت آن مشاركت داشته باشند؟
ـ راه حل بهبود مساله چیست و یا به عبارتی با چه راه حلی می توان به پدیده اسکان غیررسمی در بندرانزلی پایان داد؟
فرضیات تحقیق
الف : :هر چقدر وسعت زمین ساکنین محله نویر کوچکتر باشد تمایل افراد به تجمیع بیشتر است.
ب : کمکهای ویژه همچون وام در تصمیم گیری ساکنین سکونتگاهها ی غیر رسمی جهت نوسازی واحد و سازماندهی مجدد زمین موثر است.
روششناسی تحقیق
روش کار توصیفی – تحلیلی است که با توجه به موضوع مورد مطالعه در نظر داشتن اصل علیّت در کلیه مراحل تحقیق، ضرورت کاربرد شیوهای ترکیبی از کلیه روشهای رایج در علوم انسانی اعم از جغرافیا و علوم اجتماعی که شامل تحقیق تاریخی، توصیفی، تحلیل و تجربی برای رسیدن به اهداف بود، لازم آمد تحقیق با یک روش سیستماتیک علمی بر پایه چهار اصل جغرافیایی تحقیقی (علیّت، ارتباط، تعمیم و تحول) و با مجموعهای از تعاریف در خصوص مسائل شهری و اسکان غیررسمی و پیشفرضهای مشخص شده و سعی شده آمار و اطلاعاتی جمعآوری شود که در تأیید یا رد پیشفرضها نقش عمدهای داشته باشد و ما را به هدفمان نزدیکتر کند.
روش گردآوری اطلاعات
گردآوری اطلاعات مورد نیاز تحقیق یکی از مراحل اساسی آن است. مرحله گردآوری اطلاعات آغاز فرآیندی است که طی آن تحقیق، یافتههای میدانی و اسنادی را گردآوری میکند و به روش استقرایی به فشردهسازی آنها از طریق طبقهبندی و سپس تجزیه و تحلیل میپردازد و فرضیههای تدوین شده خود را مورد ارزیابی قرار میدهد و در نهایت حکم صادر میکند و پاسخ مسأله تحقیق را به اتکای آن مییابد، به عبارتی محقق به اتکای اطلاعات گردآوری شده واقعیت و حقیقت آن را آن طور که هست کشف میکند.
در این تحقیق، برای گردآوری اطلاعات از روشهای اسنادی، پیمایشی و مشاوره استفاده میشود. در روش اسنادی این تحقیق، کتابها، مقالات، مجلات مختلف، اسناد تصویری و نقشههای در زمینه موضوع تحقیق مورد نظر مطالعه و بررسی خواهند شد.
ابزار گردآوری اطلاعات
ابزار گردآوري اطلاعات در روش كتابخانه اي به صورت فيش برداري، جدول و كروكي و…..
بانك هاي اطلاعاتي و شبكه هاي كامپيوتري و ماهواره اي بوده و در روش ميداني از پرسشنامه، دوربين عكاسي و غيره استفاده شده است.
عمدهترین ابزاری که برای جمعآوری اطلاعات اسنادی در این تحقیق استفاده میشود، فیشهای تحقیقی میباشند. در روش پیمایش (پرسشنامهای) در این تحقیق، که همان جمعآوری اطلاعات درباره نگرشها نسبت به برخی از پدیدهها است تا فرآیند رفتاری مربوط به آن بهتر درک شود، به جمعآوری اطلاعات به وسیله پرسشنامهها به صورت سؤالات بسته و همچنین مصاحبه با افرادی که در این زمینه میتوانند به پیشبرد تحقیق کمک نمایند، پرداخته میشود.در روش مشاوره، در این تحقیق، هم از روش مشاهده آشکار مستقیم و هم روش مشاهده پنهان استفاده میشود. همچنین با تهیه عکسهای مناسب در این تحقیق میتوان به اطلاعات خوبی دست یافت.
جامعه آماری ونمونه تحقیق
روش انجام این پژوهش «اسنادی و پیمایشی» است که در سال 1391 انجام شده است. جامعه آماری پژوهش را کلیه شهروندان ساکن محله نویر(لزوماًکسانی که مالک بودند) که در قسمت غربی بندرانزلی واقع گردیده باجمعیت تقریبی 1500نفر واز نظر شرایط کلی زندگی، بافتهای قدیمی ، گسترش بی قاعده و بی نظم زمین و نیز ابعاد تقریباً کوچک زمین دچار کاستی هایی می باشند ، تشکیل می دهند.حجم نمونه 276 نفر می باشد.
مشکلات و موانع تحقیق
مسلماً هیچ تلاش و تحقیق بدون مواجهه با بعضی از مسائل و مشکلات به نتیجه نخواهد رسید ولی بعضی از مشکلات ماهیتاً غیرقابل پیشبینی هستند و مواجهه با آنها نیز نوعی تجربهاندوزی است و دلسردی بدنبال ندارد. ولی بعضی دیگر ناشی از نگرش خاص مسئولین سازمانها و مراجع مختلف مورد مراجعه است. عدم همکاری این سازمانها آثار نامطلوبی بر نگرش محقق خواهد گذاشت که متأسفانه در این تحقیق با چنین مشکلاتی مواجهه بودیم ولی سعی نمودیم خصوصیت یک محقق را که همانا صبر و مقاومن و تلاش برای بدست آوردن مواد خام مورد نیاز از منابع مختلف است را حفظ نمائیم. اهم مشکلات تحقیق به شرح ذیل بودهاند:
1ـ عدم وجود اطلاعات مدون و مشخص قابل جمعآوری و استناد: بدلیل عدم وجود سابقه پژوهش در خصوص ناحیه غیررسمی مورد مطالعه، اطلاعات قابل توجهای پیرامون آنها موجود نبود.
2ـ حیطه موضوعی پژوهش: گستردگی موضوعی پژوهش در وجوه مختلف تاریخی، کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، اجرائی و ساماندهی از عمدهترین عوامل وسعت پژوهش میباشد.
3ـ اصولاً اجتماعات اسکان غیررسمی نسبت به هرگونه اقدام و افرادی خارج از آن اجتماعات در خصوص خود حساسیت نشان میدهند. از این رو پذیرش این افراد به سختی میسر میگردد. این ویژگی در خصوص ناحیه مذکور نیز صادق بوده است. از این رو امکان ورود و ارتباط با آنها را برای نگارنده سخت کرده بود.
4ـ عدم پاسخگوئی صحیح به سوالات» معمولاً پرسششوندگان با فرهنگ شک و بدبینی با نگارنده برخورد نمودهاند. از این رو گاهاً با چهره و رفتاری کاملاً مظلومانه در ارائه اسخی درست احتیاط کرده و یا سرباز میزدهاند. از این رو بر مدت و حجم مصاحبه افزوده و روند مطالعه را کند کرده است.
5ـ عدم همکاری مسئولین بعضی از سازمانهای مختلف برای در اختیار گذاشتن آمار و اطلاعاتی از قبیل سازمان مسکن و شهرشازی، سازمان برنامه و بودجه، مرکز آمار و … که در صورت ارائه آمار نیز ملزم به پرداخت وجه نمودند (فکر کردند که ما نیز مهندسین مشاور هستیم) و در بعضی مواقع حتی با ارائه نام معتبر از دانشگاه نیز همکاری ننمودند.

مرور منابع/ ادبیات تحقیق/ پیشینه تحقیق
مفاهیم و واژگان تحقیق
ساماندهي
سامان به معني ترتيب و اسباب و آرايش و به مرور ساختن چيزها و كارهاو نظام و رواج آن و سامان دادن به معني نظم و ترتيب و سر و صورت دادن است (دهخدا، 1345: 190 و 188). در ساماندهي با يك سازمان كاركردي- فضايي سروكار داريم كه پس از شناخت اين سازمان و با توجه به اهداف مدنظر و با لحاظ نقاط ضعف و قوت و همچنين امكانات به تجديد آن پرداخته مي شود (خاکساری، 1383: 129). پس ساماندهي را مي توان به مجموعه فعاليتهايي اطلاق كرد كه منجر به ارتقا و بهبود وضعيت كالبدي و كاركردي يك محيط م ي گردد و هدف نهايي آن بهبود شرايط زيست و محيط سكونت انسانهاست.
مسكن
مسكن مكاني فيزيكي است و به عنوان سرپناه، نياز اوليه و اساسي خانوار به حساب
ميآيد. در اين سرپناه نياز هاي اوليه خانواده، مانند: خوراك، استراحت، وحفاظت در برابر شرايط جوي تأمين مي شود (اهري و ديگران، 1367: 7). مسكن معادل كلمه لاتين Housing، به عنوان يك پناهگاه است. به یک «دستاورد» و یا «فرآیند» گفته مي شود كه در برگيرنده فضاي فيزيكي درون و بيرون از ساختمانهاست كه خانواده در آن زندگي و رشد مي كنند و سپس رو به زوال میروند (سيف الديني، 1385: 165). پس، مسكن علاوه بر فضاي خانه، كل محيط سكونت را نيز در بر مي گيرد.
سكونتگاه غيررسمي
اسكان غيررسمي تاكنون در ايران با نامهاي مختلفي به كار برده شده، بويژه: حاشيهنشيني، زاغهنشيني، مسكن نابهنجار، اسكان خود انگيخته، اسكان خودجوش (حاتمي نژاد و همکاران، 1385: 133). براي درك ماهيت و مشخصات سكونتگاههاي غيررسمي برخي از ويژگيهاي آنها عبارتند از: «سكونتگاههاي غالبا واقع در خارج از عرصه قانوني شهر(كلهرنيا، 1382: 221) كه به صورت شتابان وغيرقانوني شكل گرفتهاند (سرگزي، 1386: 15) و دارای حداقل تسهيلات و ضروريات زندگي هستند (صادقي، 1385: 222) مساكن آنها با مصالح ارزان قيمت و گاه دست دوم، عمدتا يك طبقه، به وسيله خود ساكنان در بافتي فشرده با دسترسي نامناسب ساخته شدهاند (اعتماد، 1382: 4) و ساخت و ساز، تملك و تصرف زمين و تامين خدمات زيربنايي در آنها خارج از چارچوبهاي معمول و متعارف رسمي صورت میگردد (شیخی، 13824: 426)
بر اساس سند توانمندسازي و ساماندهي سكونتگاههاي غيررسمي، اين گونه سكونتگاهها در ايران داراي سه ويژگي عمده اند:
مسكن سازي شتابزده توسط استفاده كنندگان كه عمدتا به علت نداشتن پروانه ساختماني و پيروي نكردن از برنامه ريزي رسمي شهرسازي، مجموعهاي نابسامان را به وجود آورده است؛
پيوستگي عملكردي با شهر اصلي و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید