عنوان: امکان سنجي استفاده از فنّاوري RFID، در کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
چکيده:
هدف:اين پژوهش، با هدف امکان سنجي استفاده از فنّاوري RFID، در کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري انجام شده است.
روش شناسي: پژوهش حاضر از نوع کاربردي و با روش پيمايشي است؛ جامعه آماري اين پژوهش را 54 باب کتابخانه مرکزی دانشگاه های وزارت علوم, تحقيقات و فنّاوری تشکيل می دهد، که از اين تعداد 37/70% مورد مطالعه قرار گرفت. برای گردآوری اطلاعات از پرسشنامه سازمان يافته استفاده شد؛ و با استفاده از نرم افزار SPSS ويرايش 16، و آزمون ℵ^2 به آزمون گذاشته شد.
يافته ها: مسئولان کتابخانه ها، به ميزان 93٪ با کاربردهاي اين فنّاوري آشنا هستند. نزديک به 100% مسئولان به ميزان متوسط به بالا، هزينه هاي اوليه؛ و بيش از 81% مسئولان، يکي از علل عدم استفاده از فنّاوري مذکور را هزينه آن مي دانند. ، به نحوي که نزديک به 100% مسئولان، به ميزان متوسط به بالا، معتقدند که کتابخانه هاي با مجموعه هاي کوچک، نيازي به استفاده از اين فنّاوري نداشته و استفاده از آن را براي کتابخانه هاي با مجموعه هاي بزرگ موثر مي دانند. 90% کتابخانه ها، از دو نرم افزار پارس آذرخش و سيمرغ استفاده مي کنند، که هردوي اين نرم افزار ها، با فنّاوري RFID هماهنگ است. 95% مسئولان کتابخانه ها، به ميزان متوسط به بالا، استفاده از سيستم هاي ضد سرقت، را به علت هزينه کمتر، جايگزين مناسبي براي فناوري RFID مي دانند. همچنين نزديک به 80% مسئولان کتابخانه ها، به ميزان متوسط به بالا، جديد و نو بودن فنّاوري مورد نظر و عدم استفاده از آن در ساير کتابخانه ها را، در عدم استفاده از آن موثر مي دانند.
نتيجه گيری: بين هزينه هاي اوليه؛ حجم مجموعه و استفاده از فنّاوري RFID ارتباط وجود دارد؛ ولي ارتباطی بين نرم افزار مورد استفاده کتابخانه ها، و عدم استفاده از فنّاوري مورد نظر، يافت نشد. همچنين بين استفاده از سيستم هاي ضد سرقت فعلي؛ جديد و نو بودن فنّاوری مورد نظر، و عدم استفاده از فنّاوري RFID رابطه وجود دارد.
به طور کلي، مهمترين علل عدم استفاده از اين فنّاوري در کتابخانه هاي مورد مطالعه، به ترتيب: هزينه اوليه، حجم مجموعه، استفاده از فناوري جايگزين ضد سرقت، جديد و نو بودن فنّاوري مي باشد.
کليدواژه ها: آر.اف.آي.دي.، امکان سنجی، سيستم ايمني، کتابخانه هاي دانشگاهی، وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوری
فصل اول
کليات تحقيق
مقدمه
اهميت و اعتبار هر موسسه آموزشي، تا حد زيادي به وجود کتابخانه هاي فعال آن بستگي دارد. هيچ موسسه آموزشي بدون کتابخانه نمي تواند به فعاليـت خود ادامه دهد. فرايند نظام دانشگاه را مي توان در يک نظام پويا و باز بررسي کرد. در چنين ديدگاهي، اجراي يک نظام بايد به رغم مستقل بودن، در ارتباط با يکديگر کار کنند تا هدف برآورده شود. برآورده کردن اهداف دانشگاه، بر محور آموزش و پژوهش دور مي زند. (مرتضوي، 1383)
همچنين، آموزش عالي با داشتن دو وظيفه آموزش و پژوهش, زيرساخت اساسي و مناسبي جهت رشد دانش و توسعه خدمات علمي و تخصصي در جامعه محسوب مي شود, و کتابخانه هاي دانشگاهي به عنوان بخش لاينفک نظام آموزشي و پژوهشي دانشگاه ها, بايد همواره در خدمت اين نظام بوده و اهداف و وظايف آنها بايد برگرفته از نظام آموزشي و پژوهشي سازمان مادر باشد.(حيدري, 1385)
کتابخانه هاي دانشگاهي کارآمد چه از لحاظ نيروي انساني و چه از جنبه ارائه خدمات و مجموعه و کاربرد فناوري هاي جديد, اهرم پشتيباني در جهت ارائه برنامه هاي آموزش عالي و تحقيقات و فناوري است, به عبارتي مي توان گفت برنامه هاي آموزش عالي دانشگاه ها همگام با رشد کتابخانه هاي دانشگاهي به رشد و بالندگي مي رسند.(همان، ص 30)

تحولات و پيشرفت هاي اخير در فناوري اطلاعات و ارتباطات وظايف کتابخانه ها و مراکز اطلاع رساني، به ويژه کتابخانه هاي دانشگاهي را خطيرتر ساخته است. براي اين که اين مراکز بتوانند وظايف خود را با کارايي بيشتر انجام دهند، بايد به فکر توسعه و پيشرفت خود بوده و خود را با نيازهاي فعلي و آتي همگام کنند.(مرتضوي، 1383، ص 703)
در چند دهه اخير کاربردهاي ابزارهاي الکترونيکي و فن آوري اطلاعات، جهت افزايش دقت و سرعت در انجام امور فراگير گشته و با گذشت زمان و پيشرفت هاي انجام يافته، به تناوب زمينه ظهور فن آوري ها و سيستم هايي با قابليت هاي بسيار بهتر از گذشته فراهم گرديده است. تاکنون در زمينه سيستم هاي شناسائي افراد يا اجسام فن آوري هايي مورد استفاده قرار گرفته که از کد ميله اي (Barcode) و گيت هاي مغناطيسي مي توان به عنوان فراگيرترين آنها نام برد. طي چند سال گذشته فن آوري جديدي به نام RFID (مخفف عبارت Radio Frequency Identification به معني شناسائي امواج راديوئي) در اين زمينه عرضه گرديده است. اين فن آوري به دليل مزاياي بسيار برتر آن در مقايسه با ساير فن آوري ها، به نحوي متمايز مورد توجه قرار گرفته و هم اکنون در دنيا، اکثر سيستم هاي شناسائي، با استفاده از اين فن آوري طراحي و پياده سازي مي گردند.(نوسا، 1388؟)
از اين رو، کتابخانه هاي دانشگاهي بايد هر چه بيشتر خود را با فن آوري هاي جديد همگام و هماهنگ ساخته، تا بهتر بتوانند به جامعه استفاده کننده خود، هر چه بيشتر و بهتر ارائه خدمت نمايند.
1-2 بيان مسئله
با بررسي تاريخ 40 ساله کتابخانه ها و استفاده از فناري اطلاعات در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رساني مي توان نشان داد که چگونه ماهيت فناوري اطلاعات در طول زمان در کتابخانه ها تغيير کرده است، و ما را به واسطه مدرنيزاسيون1 حاصل از خودکار سازي2، به سمت مبادله اطلاعات، توسط فناري هاي شبکه اي سوق داده است. در هر حال رسوخ فناوري هاي جديد، کتابخانه ها را با چالش هاي جديدي مواجه نموده است که بر روي شيوه هاي آموزشي، نحوه ارائه خدمات، صلاحيت هاي مورد نياز کتابداران، آموزش کاربران، محيط هاي آموزشي، فنون آموزشي، خدمات مرجع ديجيتالي يا خدماتي با عنوان “از کتابدار بپرس”3 و … تاثير گذار بوده است.(کفاشيان؛ حيدری، 1386)
تحولات دهه هاي اخير در زمينه فناوري, به خصوص فناوري اطلاعات و ارتباطات, چنان سريع به وقوع پيوسته است که بسياري از رشته هاي علوم نتوانسته اند خود را به طور کامل با اين تحولات تطبيق دهند. اين قبيل تحولات در علوم کتابداري و اطلاع رساني نيز بي تاثير نبوده است و فناوري پيشرفته اطلاعات به طور وسيعي به اين حوزه راه يافته است.(ماهرالنقش, 1383)
لينچ4، تأثير فناوري اطلاعات بر کتابخانه ها را در قالب فرايندي سه مرحله اي ارائه مي کند. بررسي اين فرايند، روش مفيدي براي درک تغييراتي است که در دهه هاي آخر قرن بيستم در کتابخانه ها رخ داده اند. اين مراحل عبارتند از: نوسازي (انجام کارهاي پيشين با اثر بخشي بيشتر)، نوآوري (کاربست قابليت هاي جديدي که اين فناوري پديد مي آورد)، و دگرگوني (تغيير اساسي ماهيت کتابخانه ها از طريق قابليت ها). (عليدوستي؛ شيخ شعاعي، 1386)
مرحله اول تأثير فناوري اطلاعات، خودکارسازي يا نوسازي بود، در اين مرحله کتابخانه ها از فنّاوري اطلاعات براي مديريت مجموعه هاي اطلاعات چاپي و انجام فعاليت ها و خدمات فراوانیي کتابخانه استفاده کردند. مشخصة اين مرحله کاهش هزينه ها و افزايش سرعت انجام کار بود. در مرحلة دوم کتابخانه ها به قابليت هاي جديد اين فنّاوي پي بردند و از آن علاوه بر کارهاي فراوانیي در ارائة خدمات جديد بهره گرفتند. مرحله سوم که از اواخر دهة 1980 و اوايل 1990 آغاز شد، کتابخانه ها را با تغييرات محيطي ناشي از فنّاوري اطلاعات مواجه کرد. اين تغييرات بيشتر ناشي از پديد آمدن مواد و منابع جديد بودند که در محيط شبکه هاي الکترونيکي ارائه مي شدند. پديد آمدن اين مواد و منابع و تغييرات ناشي از آنها باعث شد که کانون توجه به سرعت از خودکارسازي و نوآوري، به مجموعه اي از پرسش هاي اساسي تر درباره نقش ها و رسالت هاي کتابخانه ها در عصر اطلاعات کشيده شود. کتابخانه ها مجبور بودند علاوه بر استفاده از پيشرفتها و کاربردهاي جديد فنّاوري اطلاعات، در شيوه هاي انجام فعاليت هاي خود، نسبت به اين پيشرفت ها و کاربردها و پيامدهاي فرهنگي و اقتصادي شان واکنش نشان دهند. شايد ظهور وب در اواسط دهه 1990 به همراه همة تأثيرات آن براي ارتباطات علمي، نمونه مناسبي در اين زمينه باشد. با آغاز هزارة جديد کتابخانه ها تلاش بيشتري کردند تا ابداعات را جذب کنند و الزامات و معاني دگرگوني هاي ناشي از فنّاوري اطلاعات را دريابند، و در عمليات خود به کار گيرند. (همان، ص 28)
به هر حال، در چند دهه اخير کاربردهاي ابزارهاي الکترونيکي و فن آوري اطلاعات، جهت افزايش دقت و سرعت در انجام امور فراگير گشته و با گذشت زمان و پيشرفت هاي انجام يافته، به تناوب زمينه ظهور فن آوري ها و سيستم هايي با قابليت هاي بسيار بهتر از گذشته فراهم گرديده است.
همچنين، در سال هاي اخير، با افزايش کم سابقه پذيرش دانشجو در دانشگاه ها، و از طرفي، کمبود نيروي انساني متخصص و غير متخصص در کتابخانه ها, آن چنان که, جلالي (1385) در “بررسي وضعيت کتابخانه هاي دانشگاه رازي, علوم پزشکي, و دانشگاه آزاد اسلامي کرمانشاه و مقايسه با استانداردهاي کتابخانه هاي دانشگاهي ايران” بيان مي دارد که: “تعداد نيروي انساني متخصص و کمک متخصص مورد نياز, طبق استانداردها, فاصله زيادي دارد که علت آن جذب دانشجو و ثابت نگه داشتن نيروي انساني و حتي تقليل آن است.” و نيز، عطائي (1387) در “ارزيابي نيروي انساني کتابخانه هاي دانشگاهي شهر تهران براساس پيش نويس استاندارد کتابخانه هاي دانشگاهي ايران” اظهار مي دارد که: 1038 نفر کمبود نيرو در کتابخانه هاي مورد مطالعه ملاحظه شد؛ ضرورت استفاده از فنّاوري هائي را که بتوانند بر اين مشکلات فائق را بيش از پيش ضروري مي سازد.
علاوه بر آن، افزايش کمي و کيفي مجموعه کتابخانه ها؛ تنوع در محمل هاي اطلاعاتي (کتاب, مجله, فيلم, سي دي, دي وي دي, بانک هاي اطلاعاتي, و …), که نياز به سرويس دهي با دقت و سرعت بيشتري را طلب مي کند؛ مشکلاتي نظير عدم کنتر ل ورود و خروج اعضاء, خارج نمودن عمدي يا سهوي منابع کتابخانه ها، جابجايي عمدي يا سهوي منابع داخل قفسه ها, و رف خواني که بسيار وقت گير و هزينه بر است، ضرورت به کارگيري روش ها و ابزارهايي را که بتواند بر بخشي از مشکلات فوق, غلبه کند, ضروري ساخته، و لزوم بکارگيري فناوري هاي نوين، از جمله RFID را بيش از پيش آشکار مي سازد.
اين پژوهش مي تواند, راه حلي براي غلبه بر مسائل پيش گفته، خصوصا مشکل کمبود نيروي انساني, کنترل ورود و خروج استفاده کنندگان, جلوگيري از خروج عمدي و سهوي منابع کتابخانه ها, کنترل مجموعه, کنترل منابع داخل مخزن براي جلوگيري از جابجايي عمدي يا سهوي منابع, و مديريت الکترونيک کتابخانه ها باشد.
بيان اهميت و ضرورت پژوهش
رشد تصاعدي و اهميت حياتي اطلاعات, لزوم صرفه جويي در هزينه ها و وقت استفاده کنندگان, و از طرفي, ناکارآمدي شيوه هاي سنتي, کتابخانه ها و مراکز اطلاع رساني را برآن داشته که هرچه بيشتر و سريع تر به سمت مکانيزه شدن حرکت کنند.(مهراد؛ کليني،1385) فناوري اطلاعات از جمله ابداعات در حال رشد در حوزه خدمات اطلاعات, امکانات ارتباطي و منابع الکترونيکي است که کتابخانه ها را ناگزير از همگام شدن با اين فناوري ها ساخته است.
به طور کلي فناوري اطلاعات براي توليد و فراهم آوري، پردازش، ذخيره سازي، و اشاعه مواد و اطلاعات، به شکل هاي گوناگون مورد استفاده قرار مي گيرد. اين فناوري ها در تامين اهداف آموزشي، پژوهشي، مديريتي، بهداشتي- درماني، و مانند آن در سازمان ها نقش مهمي ايفا مي کنند.(رضايي شريف آبادي ؛ غيبي زاد، 1385)
تاکنون اغلب راه حل هاي ارائه شده در کتابخانه ها و مراکز اسناد بيشتر به مکانيزه نمودن امور مربوط به مديريت اطلاعات اسناد اختصاص داشت و امکانات مربوط به مکانيزاسيون سرويس دهي به مخاطبان و تسهيل نحوه انجام فعاليت هاي مسئولين کتابخانه، در مقايسه با امکانات فني مديريت اطلاعات اسناد بسيار محدود بود. ولي با عرضه فن آوري RFID و بوجود آمدن زيرساخت هاي فني لازم جهت ارائه راه حل جامع اتوماسيون کتابخانه مبتني بر RFID، ساير امور کتابخانه مانند سرويس هاي امانت و مديريت کنترل اسناد و اعضاء، اعمال قوانين کتابخانه به صورت سيستماتيک و افزايش ضريب حفاظت از اسناد کتابخانه به فرآيندهائي خودکار تبديل خواهند شد.(نوسا،1388؟)
به عبارت ديگر با استقرار سيستم اتوماسيون مبتني بر RFID در يک کتابخانه، ضمن کنترل ورود و خروج اعضاء و جلوگيري از سرقت منابع ( در نتيجه امنيت بيشتر براي منابع کتابخانه اي)، نظم بسيار دقيق داخل قفسه ها و کنترل جابجايي هاي عمدي و سهوي کتاب ها داخل قفسه ها (با قفسه خواني ماشيني)، صرفه جويي در وقت مراجعه کنندگان (با از بين رفتن واسطه ي کتابدار بخش امانت)، امانت دهي خودکار (در نتيجه کاهش مشکلات بخش امانت کتابخانه ها)، کاهش مشکلات اموالي کتابخانه ها، صرفه جويي و مديريت بهتر بر منابع و نيروي انساني کتابخانه ها، فراهم مي گردد.
از آن جا که تا به حال پژوهشي در خصوص امکان سنجي استفاده از فناوريRFID در خدمات کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، صورت نگرفته، پژوهشگر در اين پژوهش قصد “بررسي و امکان سنجي استفاده از اين فناوري را در خدمات کتابخانه اي کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناوري” دارد.
اهداف مشخص پژوهش
1-4-1 هدف کلي
امکان سنجي استفاده از فناوري RFID درکتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
اهداف فرعي
1-4-2-1 “ميزان آشنايي مسئولان کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي با کاربردهاي مختلف فناوري RFID در کتابخانه ها”
1-4-2-2 “ميزان نقش هزينه هاي اوليه بکارگيري فناوري RFID، در کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم”
1-4-2-3 “نقش حجم مجموعه کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي در استفاده از فناوري RFID”
1-4-2-4 “وضعيت نرم افزار مورد استفاده کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي، و هماهنگي آن با فناوري RFID”
1-4-2-5 “نقش امکانات و تجهيزات کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي، در استفاده از فناوري RFID ”

پرسش هاي اساسي
آيا عدم آشنايي مسئولان کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي, با کاربردهاي مختلف اين فناوري باعث عدم استفاده از آن شده است؟
آيا ارتباطي بين هزينه ها اوليه بکارگيري از فناوري RFID، و استفاده از آن، در کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي وجود دارد؟
آيا ارتباطي بين حجم مجموعه کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناروي، با استفاده از فنّاوري RFID وجود دارد؟
آيا ارتباطي بين نرم افزار مورد استفاده کتابخانه هاي مرکزي دانشگاههاي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري، و استفاده از فنّاوري RFID، وجود دارد؟
آيا به نظر مسئولان کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري، استفاده از فنّاوري RFID، باعث کاهش هزينه ها مي شود؟
تعاريف مفهومي و عملياتي اجزاء مسأله
1-6-1 امکان سنجي5: بررسي عملکرد يک نظام پيشنهادي در سازماني خاص.(سلطاني, 1379)؛ ولي در اين پژوهش، منظور از امکان سنجي، بررسي وضعيت فعلي کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري، از نظر امکانات موجود جهت استفاده از فنّاوري RFID می باشد.
1-6-2 فنّاوري: کاربرد دانش علمي براي طراحي، توليد و استفاده از محصولات و خدمات به منظور گسترش توانايي بشر در بهبود و کنترل محيط طبيعي و مصنوعي است.(وحدت ؛ اولياء، 1383)؛ ولي در اين پژوهش منظور از فنّاوري، بررسي امکان بکارگيري تکنولوژي RFID در کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري است.
1-6-3 آر. اف. آي. دي.: (شناسايي از طريق فرکانس راديويي), اين فناوري با استفاده از ارتباط فرکانس راديويي به انتقال داده ها بين دو عنصر اصلي سيستم آر.اف.آي.دي. يعني “برچسب”6 و “برچسب خوان”7 مي پردازد.(ديده گاه,کامگار, 1387)؛ ولي در اين پژوهش منظور از آر.اف.آي.دي.، استفاده از ابزاري الکترونيکي است، که توسط امواج راديويي(فرکانس) کتابخانه ها را به، کنترل و رديابي مدارک و اعضاء خود، داخل کتابخانه قادر مي سازد.
تعريف متغيرها
1-7-1 متغير مستقل: فناوری RFID ؛ و کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم, تحقيقات و فناوري
1-7-2 متغير وابسته: امکانات کتابخانه هاي مرکزي دانشگاه هاي وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري برای استفاده از فناوری RFID
فصل دوم
ادبيات پژوهش
2-1 مقدمه
همان گونه که نوگرايي در قرن نوزدهم ميلادي، ساختار جامعة فئودالي را از بين برد و جامعة صنعتي را ايجاد کرد؛ نوگرايي امروز نيز در حال محو کردن جامعة صنعتي است، و تجددي نو درحال پديدار شدن است. جامعة امروز با تغييراتي بي سابقه مواجه است و بشريت در ميان دگرگوني هايي زندگي مي کند که زندگي او را دستخوش تغييراتي اساسي نموده است. ضرب آهنگ زندگي، تجربه هاي روزمرّه، برنامه هاي زماني معمول انسان ها چنان دگرگون شده اند، که در هيچ برهه اي از تاريخ، مانند آن مشاهده نمي گردد. تنها با نگاهي به دهه پيش، به راحتي مي توان سرعت گسترش فنّاوري اطلاعات را در تمامي ارکان جامعه مانند خانه، محل کار، و … مشاهده کرد. (عليدوستی؛ شيخ شعاعی، 1385)
به طور کلي توسعه فنّاوري ناظر بر تمامي تلاشها و فعاليت هايي است که براي ارتقاي سطح فنّاوري صورت مي گيرند. اين تلاشها ممکن است به خلق يک فنّاوري جديد منجر شوند و يا فناوري موجود را بهبود بخشند. توسعه فناوري در نهايت به توسعه منابع انساني، توسعه و بهبود فرايندها و در نهايت به افزايش بهره وري در انجام امور توليدي و يا خدماتي مي انجامد. (ميلي منفرد، 1383)
توسعه فنّاوري از طريق توليد در موسسات داخلي، انتقال از خارج و رشد و بهبود فنّاوري و يا ترکيبي از اينها صورت مي پذيرد. فنّاوري خود زاييده فنّاوري است، بنابراين، کشورهاي درحال توسعه که از پيشرفت هاي فنّاوري عقب مانده ترند، توانايي توليد فنّاوري هاي جديد و رقيب را ندارند. با وجود آنکه ساده ترين راه حل براي توسعه فنّاوري در کشورهاي درحال توسعه انتقال آن از کشورهاي پيشرفته و استفاده تجربيات و دانش آنها به نظر مي آيد، ولي مسائل زيادي در اين رابطه وجود دارد. پيشرفت هاي سريع در فنّاوري و منسوخ شدن فناوري هاي قديمي تر و عدم توسعه درون زا باعث مداومت عقب ماندگي فنّاوري کشورهاي درحال توسعه و سير يک طرفه انتقال فنّاوري موجب مشکلات سياسي، اقتصادي و فرهنگي آن مي شود. لذا توسعه فنّاوري را بايد در سه جنبه توام با هم، يعني ارتقاي توان توليد، بهبود عملکرد وضعيت موجود و انتقال فنّاوري ديد، که لازمه آن برنامه ريزي براي انتقال و توسعه علوم، توسعه منابع انساني و فضاي فرهنگي و اجتماعي مناسب با توجه به محدوديت هاي منابع، رقابت هاي جهاني و ساختارهاي بنيادين جامعه است.(همان، ص 329)
پس از پيدايش اينترنت و پيشرفت هاي حاصل در ارتباطات داده ها، موضوع فنّاوري هاي اطلاعاتي بيش از پيش مورد توجه جوامع قرار گرفته است. اکنون آموزش هاي مجازي، تجارت الکترونيک، مديريت ارتباطات، محتواي الکترونيکي و بطور کلي مبحث اينترنت مسير فعاليت هاي علمي و تحقيقاتي را در کشورهاي مختلف جهان دگرگون ساخته و در معرض تغيير و تحول قرار داده است.(مهراد،1387)
نقش فنّاوري در آموزش عالي در دو عرصه ظاهر مي شود: نخست اينکه موسسات آموزش عالي باعث گسترش فنّاوري هاي جديد مي شوند؛ دوم اينکه سازمان هاي آموزش عالي از فنّاوري جهت انجام وظايف آموزشي و پژوهشي، و مديريتي خود، سود مي برند.(اسنايدمن، 1383)
مدت مديدي است که کتابخانه ها، در ايفاي نقش خود به عنوان نهادهاي اصلي اطلاع رساني، در مدارس عالي و دانشگاه ها به فنّاوري تکيه کرده اند. نقش فنّاوري در کتابخانه ها، به ويژه در زمينه حفظ منابع، ذخيره سازي اسناد و تدارک دسترسي به اطلاعات از طريق تحقيق و ابزارهاي جست و جو نقشي با اهميت است.(همان، ص 687)
تاکنون اغلب راه حل هاي ارائه شده در کتابخانه ها و مراکز اسناد بيشتر به مکانيزه نمودن امور مربوط به مديريت اطلاعات اسناد اختصاص داشت و امکانات مربوط به مکانيزاسيون سرويس دهي به مخاطبان و تسهيل نحوه انجام فعاليت هاي مسئولين کتابخانه، در مقايسه با امکانات فني مديريت اطلاعات اسناد بسيار محدود بود. ولي با عرضه فن آوري RFID و بوجود آمدن زيرساخت هاي فني لازم جهت ارائه راه حل جامع اتوماسيون کتابخانه مبتني بر RFID، ساير امور کتابخانه مانند سرويس هاي امانت و مديريت کنترل اسناد و اعضاء، اعمال قوانين کتابخانه به صورت سيستماتيک و افزايش ضريب حفاظت از اسناد کتابخانه به فرآيندهائي خودکار تبديل خواهند شد.(نوسا،1388؟)
2-2 آشنايي با فنّاوري RFID
در اين قسمت ضمن ارائه تاريخچة استفاده از فنّاوري RFID در جهان، تاريخچة استفاده از آن در کتابخانه ها، نحوه کار با آن، تجهيزات مورد نياز، و هزينه ها مورد بررسي قرار گرفته، و به کاربردهاي رايج آن در ساير حوزه ها اشاره مي شود.
2-2-1 تاريخچة استفاده از فناوري RFID جهان
در سال 1946 ميلادي، لئون ترمين8 ابزاري جاسوسي براي اتحاد جماهير شوروي سابق اختراع کرد که در آن از راديو در کنار امواج صوتي استفاده مي شد. اگر چه اين دستگاه نوعي سيستم غيرفعال بود، ولي مي توان آن را به عنوان اولين سيستم در فنّاوري آر.اف.آي.دي لقب داد. فنّاوري آر.اف.آي.دي. عملا از سال 1960 ميلادي به کار گرفته شد. در تاريخ فنّاوري هاي بي سيم، ماريو کاردولو9 رسما به عنوان اولين مبدع فنّاوري آر.اف.آي.دي شناخته مي شود. اختراع اوليه کاردولو نيازهاي کاربردي در حوزه فرکانس راديويي را پوشش مي داد و توان انتقال صدا و نور را در حد متوسطي داشت. در سال 1971 در اداره بنادر نيويورک يک گيرنده و فرستنده راديويي غيرفعال همراه با حافظه مربوط ارائه شد که بخش داخلي غيرفعال بوده و انرژي خود را از سيگنال ها دريافت مي کرد. اين سيستم برپايه يک گيرنده با حافظه 16 بيتي عمل مي کرد و صدا توليد مي نمود.(ديده گاه، 1387)
2-2-2 تاريخچة استفاده از فناوري RFID در کتابخانه ها
در زمينه بکارگيري اين فنّاوري در کتابخانه ها، نخستين بار در سال 1998 در شمال آمريکا، آر.اف.آي.دي به عنوان روشي براي انجام خدمات امانت و تحويل منابع کتابخانه توسط خود مراجعان، پيشنهاد شد. اولين بار اين طرح در کتابخانه دانشگاه راکفلر10 در نيويورک در سال 1999 اجرا شد. کتابخانه انجمن فارمينگتون11 در ايالت ميشيگان، اولين کتابخانه عمومي بود که اين تکنولوژي را در همان سال به کار گرفت. از آن زمان تاکنون(2006)، بيش از 300 کتابخانه به سيستم آر.اف.آي.دي مجهز يا در حال ايجاد آن در کتابخانه خود هستند. بر طبق آمار موجود (2006)، ايالات متحده در زمينه کاربرد آر.اف.آي.دي رتبه اول و کشور ژاپن در رتبه دوم قرار دارد.(ديدگاه، 1387)
در ايران، تا پايان سال 1384 هيچ کتابخانه از فناوري RFID استفاده نکرده بود، از سال 1385 تاکنون، چند شرکت خصوصي در زمينه اجراي RFID براي سيستم مديريت کتابخانه اقداماتي صورت گرفته است. در همين راستا، شرکت نرم افزار و سخت افزار ايران (نوسا)، اقدام به طراحي، پياده سازي و عرضه راه حلي جامع جهت اتوماسيون کتابخانه ها، برپايه فن آوري RFID نموده است. شرکت پارس آذرخش نيز در همايش بيستمين سال فعاليت خود، در حوزه کتابداري و اطلاع رساني، در سال 1387 به طرح ضرورت استفاده از اين سيستم در کتابخانه هاي ايران پرداخت. به طور کلي مي توان گفت که اين سيستم تاکنون تنها در دو کتابخانه به طور کامل، و يک کتابخانه در حال اجراي آن مي باشد. (زلف پور، ؟138)
2-2- 3 نحوه کار با سيستم مبتني بر فناوري RFID
استفاده از فناوري مذکور، کتابخانه ها را قادر مي سازد، که اين فناوري پيشرفته را با مديريت منابع کتابخانه اي، به صورت خودکار، عدم صف طولاني در بخش امانت، و وضعيت پيشرفته خدمات مراجعان کتابخانه بهره بالايي خواهند برد. کارکنان کتابخانه، براي کمک به مراجعين، زمان بيشتري داشته و هيچگونه کار زمان بر و فراوانیي در رابطه با تحويل کتاب و منابع ديگر نخواهند داشت. سيستم امانت دهي خودکار مواد کتابخانه اي به مراجعين، اين امکان را مي دهد تا بدون کمک کتابدار مدرک مورد نياز را دريافت نمايند. سيستم داراي يک تجهيزات درون ساختي حفاظتي مي باشد، که نسبت به کوچکترين مواد کتابخانه اي که بدون مجوز از کتابخانه خارج گردد، حساس مي باشد کارکنان کتابخانه را مطلع مي نمايد. (شکل 1)
شکل 1) نمايي از يک کتابخانه مجهز به فناوري RFID
2-2-4 تجهيزات و سيستمهاي کتابخانه مبتني بر RFID
بطور کلي سيستمهاي کتابخانة مبتني بر RFID، از بخش هاي زير تشکيل مي شود: برچسب (Tags)، قرائتگر يا آنتن (Reader)، دستگاه هاي امانت خودکار (Self-Check-Out)، گيت هاي RFID، رديابي اموال و مديريت اموال (دستگاه شلف خوان)، برگشت کتاب (Book Drop).
2-2-4-1 برچسب (Tag)
برچسب يا تراسپوندر که شامل يک آنتن و تراشه سيليکوني است که در داخل يک شيشه پلاستيکي محصور شده است. برچسب ها، شامل مقدار کمي از اطلاعات هستند. براي مثال، بسياري از برچسب ها شامل يک عدد بارکد، و 128 بيت امنيتي هستند و بعضي برچسب ها هم شامل 024/1 بيت مي باشند. اندازه ي برچسب ها بسته به کاربرد آنها، از يک دانه برنج تا 2 اينچ مربع است. البته محققين در حال کار بر روي برچسب هايي به کوچکي، يک ذره غبار هستند. برچسب ها مي توانند، فعال، غيرفعال و نيمه فعال مي باشند.
برچسب غيرفعال12 برچسبي است که نيروي لازم براي فعال کردن مدار تراشه را از امواج الکترومغناطيسي دريافت مي کند. سپس تراشه امواجي را که بايد برگشت داده شود تنظيم و توسط آنتن خودش براي آنتن خواننده برچسب ارسال مي کند و خواننده برچسب هم آنها را به داده هاي رقمي تبديل مي کند. برچسب نيمه فعال13 داراي باتري است، و زماني که نيروي فعال کننده را از خواننده برچسب مي گيرد، باتري را به کار مي اندازد و اطلاعات تراشه را ارسال مي کند. در اين برچسب در مصرف باتري صرفه جويي مي شود و عمر مفيد باتري افزايش مي يابد. برچسب فعال14 داراي باتري، هميشه فعال و مدام در حال ارسال اطلاعات به خواننده برچسب است. برچسب ها براساس نوع شان، دماي 40- تا 200 درجه سانتيگراد را تحمل مي کنند.
در حال حاضر در ساختمان RFID، از برچسب هاي منفعل استفاده مي کنند، چون آنها بسيار ارزان تر هستند. که البته به علت کمبود نيروي برق، برچسب ها بايد در ميان محدوده خواننده برچسب باشد تا عمل کند. برچسب هاي منفعل در فرکانس پايين (LF) يا فرکانس بالا (HF) عمل مي کنند. (آيت اللهي، 1387) ( شکل هاي 2و3 نمونه هايي از تگ هاي RFID، را نشان مي دهد)
شکل2) نمونه اي از تگ RFID مخصوص کتاب
شکل3) نمونه اي ديگر از تگ RFID
2-2-4-2 قرائتگر يا آنتن (Reader)
خواننده برچسب، يا دريافت کننده ها، از يک واحد فرکانس راديويي، يک واحد کنترل و يک آنتن براي بررسي کردن برچسب هاي الکترونيکي از طريق ارتباطات فرکانس راديويي است. بسياري شامل يک واسطه است که با يک کارکرد ارتباط مي يابد، (مثل سيستم امانت کتابخانه).
خواننده برچسب مي تواند، به صورت دستي و قابل حمل بوده، و يا در مکان خاصي نصب شود. برچسب هاي منفعل، با محدوده خواندن کوتاه تر، در يک ناحيه بازرسي کوچکتري عمل مي کنند. ناحيه بازرسي، ناحيه اي است که خواننده برچسب مي تواند برچسب ها را بخواند. اندازه هاي ناحيه بازرسي براساس قدرت خواننده برچسب و برچسب متفاوت است.
برچسب هاي منفعل، با محدوده خواندن کوتاه تر، در يک ناحيه بازرسي کوچکتري عمل مي کنند. بيشتر خواننده هاي برچسب مي توانند، برچسب ها را تا شانزده اينچ دورتر بخوانند.
از خواننده برچسب ها در سيستم هاي RFID در موارد زير استفاده مي شود:
ناحيه اي که اطلاعات کتابخانه روي برچسب نوشته مي شود.
قسمت امانت، که ورود و خروج مواد را کنترل مي کند.
قسمت مراجعه کنندگان که بدون نياز به کارمند، کتابها را کنترل مي کند.
حس گرهاي خروجي15 که تاييد مي کند، همه کتاب هايي که در حال خروج هستند، کنترل شده اند يا خير.
خواننده برچسب کتاب، هنگامي که مراجعه کننده کتاب را به دستگاه براي خروج مي دهد، آنها را کنترل مي کند.
سيستم منظم کننده اتوماتيک، براي بازگشت کتاب ها به قسمت مربوط به خود.
خواننده برچسب دستي و قابل حمل که براي سياهه کردن و تاييد اين اقلام به درستي قفسه بندي شده اند يا خير.(همان)(شکل 4، نمونه اي از Reader را نشان مي دهد.)

شکل 4) نمونه هايي از Reader سيستم RFID
2-2-4-3 دستگاه هاي امانت خودکار (Self-Check-Out)
در اين قسمت اعضاء کتابخانه مي توانند عمليات جستجوي خود را، براي انتخاب و امانت کتاب بدون کمک کتابدار انجام دهند. اين ايستگاه هاي خودکار مشابه ايستگاه هاي موجود سوپرمارکت هاي بزرگ، يا عابر بانک هاي فعلي عمل مي کنند، با اين تفاوت که در آنجا مشتريان بايد، کالاها را مورد به مورد، با اسکنر بارکد هرکدام از کالاها را خوانده سپس مراحل بعدي را انجام دهند؛ اما در سيستم مبتني بر RFID، هر چند کتاب به يک باره توسط قرائت گر RFID، خوانده مي شود. اين بخش از کار، خصوصا کمک بسيار شاياني، در بخش امانت و سرعت در تحويل کتاب به مراجعين دارد.(شکل ها 4 و 5 نمونه اي از اين دستگاه ها را نشان مي دهد.)
شکل4) نمونه اي از دستگاه امانت خودکار
شکل 5) نمونه اي از دستگاه امانت خودکار
2-2-4-4 گذرگاه هاي ورودي و خروجي RFID
يکي از مزيت هاي مهم اين فنّاوري جلوگيري از خروج عمدي يا سهوي منابع کتابخانه است، به همين منظور، گذرگاه هايي در قسمت در اصلي کتابخانه تعبيه مي شود، تا در صورت خروج غير مجاز هر مدرک به کتابدار هشدار دهد. اين گذرگاه ها در واقع آنتن هاي بسيار قوي RFID هستند، که توانايي خواندن اطلاعات درون برچسب هاي الصاق شده به منابع را داشته، در صورتي که توسط دستگاه غير فعال نشده باشد (به امانت داده نشده باشد)، هشدار مي دهد.(شکل 6، نمونه اي از گذرگاه ورودي و خروجي)
شکل6) نمونه اي از گذرگاه هاي ورود و خروج کتابخانه

2-2-5 مقايسه فنّاوري RFID با فنّاوري هاي مشابه
دستگاه هاي خواننده بارکد در صورتي عمل مي کنند، که برچسب در مسير خط مستقيم ديد آنها قرار گيرد، در حالي که در هيچ يک از انواع تگ هاي RFID براي خوانده شدن، نيازي به قرار گرفتن در مسير ديد مستقيم Reader ندارند.
تگ هاي RFID مي توانند از فاصله بسيار دورتري نسبت به بارکد خوانده شوند. يک Reader RFID مي تواند اطلاعات تگ RFID را تا فاصله 300 فوت هم بخواند، در حالي که فاصله خوانده شدن، بارکد بسيار کمتر است و عملا بيشتر از 15 فوت نيست.
چندين تگ RFID به طور همزمان، مي توانند توسط Reader قرائت شوند، در حالي که بارکد اين مزيت را ندارد.
خواندن اطلاعات از RFID با سرعت زيادي صورت مي گيرد، (حدود 40 تگ در ثانيه)، در حالي که خواندن اطلاعات حتي يک بارکد، بسيار طولاني است. به علت اينکه تگ بارکد، دقيقا بايد روبروي Reader قرار بگيرد.
از آنجايي که براي خوانده شدن تگ بارکد، بايد در مسير ديد مستقيم بارکد خوان، قرارگيرد، بايد حتما بر روي سطح خارجي کالا نصب شود، در نتيجه خيلي سريع آسيب ديده، و غيرقابل استفاده مي شود؛ در حالي که مي توان تگ هاي RFID را داخل پوشش پلاستيکي قرار داده، و يا حتي آن را داخل محصول، و براي کتاب در محلي مثل عطف مخفي کرد، که اين خود، به دوام آنها مي افزايد.
کارآيي تگ هاي RFID، در محيط هاي خشن، (مثل مناطق مرطوب، کارخانه ها و …) همچنين مراکزی که با ابزار هاي فلزي سروکار دارند، بيش از برچسب هاي بارکد است.
بارکدها، فقط خواندني هستند و اطلاعات آن ها قابل تغيير نمي باشد، در حالي که تگ هاي RFID، توانايي خوانده شدن و نوشته شدن مجدد را دارند.
جدول مقايسه فنّاوري RFID، با بارکد
رديفشاخص هابارکدRFID1کارآيي هر بارکد در يک بار خوانده مي شود
نياز به ديد خط مستقيم داردقابليت خواندن چندين برچسب بطور همزمان
نياز به خط ديد مستقيم ندارد2قابليت اطمينانبه آساني آسيب پذيرندکمتر آسيب پذيرند3ميزان ذخيره دادهميزان ذخيره داده ي محدودي دارد.تقريبا نامحدود است.4انعطاف پذيرياطلاعات ثابت و يکبار مصرف است
جهت قرائت، بارکد بايد ثابت باشدقابل خواندن و نوشتن چندين بار
امکان قرائت برچسب ها در حال حرکت5هزينهارزانبسيار گران
مزاياي استفاده از فنّاوري RFID در کتابخانه ها
نتايج حاصل از مرور ادبيات موجود نشان مي دهد که با توجه به کاربردهاي مختلف فنّاوري RFID در کتابخانه ها، مزيت هاي آن را چنين مي توان برشمرد:
ظرفيت بالاي ذخيره اطلاعات
قابليت خواندن و نوشتن تگ ها
دوام بيشتر تگ ها، نسبت به بارکد
سيستم شناسائي از طريق امواج راديويي
مديريت مجموعه
امانت دهي خودکار
قفسه خواني خودکار
صرفه جويي در هزينه قفسه خواني
از بين رفتن صف هاي طولاني امانت کتاب
ارائه خدمات بهتر به اعضاء
استقلال عمل اعضاء در انتخاب و امانت مواد
دستيابي سريعتر مراجعه کنندگان به منابع
بالارفتن ضريب امنيت مجموعه
از بين رفتن واسطه ي کتابدار
دسترسي و جابجائي خودکار منابع کتابخانه اي
جستجوي منابعي که عمدا يا سهوا در قفسه ها جابجا شده اند
جلوگيري از خروج عمدي يا سهوي منابع از کتابخانه
2-2-7 چالش های پيش روی فنّاوری RFID
از جمله چالش های پيش روی اين فنّاوری، می توان به موارد زير اشاره نمود:
عدم ارائه استانداردهای جهانی: شايد يکی از مشکلات استفاده از اين فنّاوری عدم يکپارچه بودن فرآيند اجرائی در انجام امور است، زيرا هر کشور براساس معيارهای خود از اين تکنولوژی استفاده می کند. سازندگان اين فنّاوری نيز موفق نشده اند تا يک استاندارد قابل قبول برای آن ايجاد کنند. بنابراين يک دستگاه قرائتگر توليد شده توسط شرکت X ، قادر نيست تگ توليد شده توسط شرکت Y را بخواند.
تداخل تگ ها: از آنجا که امکان دارد، تگ های متعددی به طور همزمان شکل گيرند، هرگونه برخورد غيرمنتظره در کار انتقال، دور از انتظار نخواهد بود. اين پديده زمانی رخ می دهد که از يک تراشه، بيش از يک علامت يا سيگنال در يک زمان برگشت داده شود، و دستگاه قرائتگر نتواند به طور صحيح آنرا قرائت کند. نوع ديگر تداخل ممکن است در چگونگی قرائت صورت می گيرد. در اين حالت، سيگنال يک دستگاه با يک دستگاه ديگر تداخل نموده، و در نتيجه پوشش شبکه دچار اختلال می گردد. بنابراين پروتکلی موثر که بتواند قرائت همزمان تگ ها را ميسر سازد و دقيقاّ آنچه را که مورد نظر است قرائت کند يک امر ضروری است.
گران بودن سيستم: نصب و اجرای اين تکنولوژی نياز به هزينه زيادی داشته، و اين هزينه را بايد هم سازنده و هم مصرف کننده متحمل شوند. البته روش های جديد ايجاد تگ ها که توسط بعضی شرکت ها مورد استفاده قرار گرفته، تا حدودی از فشار هزينه های آن کاسته است.
خدشه دار شدن حريم خصوصی افراد: گرچه اين فنّاوری روز به روز بيشتر مورد توجه قرار گرفته، و خريداران زيادی را به خود جلب کرده است. اما در گوشه و کنار جهان، زمزمه هايی حاکی از عدم رضايت، آن به گوش می رسد. (البته اين مشکل در کاربردهای امنيتی، و استفاده از آن در سازمان ها، ادارات، و شرکت هايی است که، از آن برای شناسايي افراد استفاده می کنند، که امکان به سرقت رفتن اطلاعات اشخاص دور از انتظار نمی باشد)
امکان سرقت تگ ها: براساس اظهار نظر، لوکاس گران والد16، اين فنّاوری علاوه بر نفوذ به حريم خصوصی افراد، امکان به سرقت رفتن آن از طريق هکرها نيز وجود دارد، که اين مورد خاص يکی از موارد خاص امنيتی سيستم می باشد که بايد توسط سازندگان آن مورد توجه قرار گيرد.
تداخل فرکانس: محيط اطراف به ويژه وجود فلزات حساس می تواند سبب تداخل در کيفيت عملکرد سيستم RFID شده و محدوديت هايی را به هنگام نصب آن برای کتابداران فراهم آورد. (Varma;Ahmed,2006)
فرکانس و برد سيستم RFID
2-2-8-1 فرکانس: فرکانس کاري سيستم RFID، يک مشخصه مهم مي باشد که در برد سيستم، ميزان تداخل امواج، و تضعيف امواج و ساير مشخصات يک سيستم موثر است.
انواع RFID از نظر محدوده فرکانس
RFID در سه محدوده فرکانس کار مي کند:
فرکانس پائين (LF) Low Frequency، يعني فرکانس بين 120 تا 134 کيلوهرتز
فرکانس بالا (HF) High Frequency، يعني فرکانس 13 تا 56 مگاهرتز
فرکانس بسيار بالا (UHF) Ultra High Frequency، يعني فرکانس بين 902 تا 915 کيلوهرتز
در کاربردهاي تجاري و صنعتي از فرکانس 895 تا 960 مگاهرتز (UHF)، براي کاربردهاي برد بلند و فرکانس 13.56 مگاهرتز (HF)، براي کاربردهاي برد کوتاه استفاده مي شود. فرکانس 125 کيلوهرتز نيز در کاربردهاي کنترل دسترسي و در مواردي که وجود فلزات و مايعات باعث تضعيف امواج مي شود متداول است. فرکانس هاي 433 مگاهرتز و 2.45 گيگاهرتز نيز در برچسب هاي فعال و گران و داراي برد بالا استفاده مي شود. ويژگي هاي اين سه نوع RFID در جدول زير مقايسه شده است.
جدول انواع RFID از نظر محدوده فرکانس
نوعمحدوده فرکانستوانايي عبور سينگنال از موادتوانايي خوانده شدن همزمان تگ هاقيمتمراکز مورد استفادهLF134-120
KHzزيادضعيفگرانشناسايي حيوانات در مراکز
پرورش حيوانات و دامداري هاHF13-56
MHzکمنسبتا خوبارزانکتابخانهUHF915-902
MHzبسيار کمبسيار عاليارزان ترينحمل و نقل کالا و فروشگاه ها
برد سيستم RFID (حداکثر فاصله بين قرائت گر و برچسب که امکان تبادل اطلاعات بين آن دو وجود دارد)
يکي از مهمترين پارامترهاي سيستم است که به فرکانس کاري، قدرت ارسال سيگنال توسط قرائتگر و نحوه قرارگرفتن آنتن قرائت گر ارتباط دارد. فرکانس HF براي کاربردهاي برد کوتاه و حداکثر تا 3 متر و فرکانس UHF براي کاربردهاي برد متوسط و حداکثر تا 20



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید